is. s. ve zf.
Bir.
1. is. Doğal sayılar dizisinin ilk sayısı; bu sayıyı gösteren rakam. Bĭr, ekĭ, üş, …; 1 rakamı.
2. s. Bir sayısı kadar olan.
“Kartanaga başı bitlĭ / Kötĭ kurtlı bĭr tana.” – (Boztorgay).
“Bĭr şĭnĭk arpa 12 prank. 10 prankten yukarı tutmayık.” – (Müstecib Ülküsal – Bayram Şenlĭgĭ).
3. s. Herhangi bir varlığı belirsiz olarak gösteren söz.
“Kayaktan kelse, balam, bĭr çibörek kokusı / Oyaklarda yaşaydır bĭr Kırım korantası.” – (İsmail Otar – Çibörek).
4. s. Tek, biricik.
“Men anamnın bĭr kızı edĭm, / Konca gül edĭm. / Aşılmagan konca gül edĭm. / Sarardım soldım.” – (Boztorgay).
5. s. (Olumsuz bir tamlama veya bir cümlede, vurgulu iken) Hiçbir. Bĭr kĭmsesĭz – Bir kimsesiz. Bĭr mĭnsĭz – Bir kusursuz. Bĭr şiy aytmay – Hiçbir şey söylemiyor.
“Bĭzge Kırım bĭr çakırım bolsa da / Köp vakıtlar bĭr haber alalmadık.” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
6. s. Birleşik.
7. s. Eş, aynı, birbirinden farksız, bir nitelikte.
“Atlaz da bĭrdĭr, kumaş ta bĭrdĭr / Kıymetĭn bĭlgenge. / Güzel de bĭrdĭr, şĭrkĭn de bĭrdĭr / Canıñ süygenge.” – (Boztorgay).
“Kazannıñ ĭşĭmen tışı bĭr tuwuldır.” – (Boztorgay).
“Maga köre alayıñız da bĭrsĭñĭz.” – (Müstecib Ülküsal – Bayram Şenlĭgĭ).
8. s. Müşterek, ortak. Kazanganlarımız bĭr.
“Cansa ekĭ conıkşa, sönse kömĭr, alay, / Bĭr yastıkka baş koşıp geşĭrsek ömĭr, alay.” – (Boztorgay).
12. zf. Bir kere.
“Kadĭr Tañrım, atay kabrĭn bĭr aylansak!” – (Mehmet Niyazi – Sagış)
“Aşıklı yar, süygĭlĭ, / Bĭr körmege zar boldım. / Aşıgımdan ayrılıp / Ah, diy ketken men bĭr yar.” – (Boztorgay).
“Anlasın bĭr, senĭ duşman da süyer, / Bĭr canık sözĭñmen cüregĭ iyer.” – (Bekir S. Çobanzade – Tuwgan Tĭl).
“Sorpasını çıbırtmay, ekĭcĭk tür, bĭr katla, / Cıllı cıllı aşayber, çatal bıçak kullanma.” – (İsmail Otar – Çibörek).
13. zf. Sadece, ancak, yalnız.
“Bĭzge Kırım bĭr çakırım bolsa da / Köp vakıtlar bĭr haber alalmadık.” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
“Bĭr abam bar, atarman, / Kayda bolsa catarman.” – Atas.
Arada bĭr – Seyrek olarak.
Ayda cılda bĭr – Çok seyrek olarak.
Bĭr ara – Bir süre.
Bĭr araba yalan – Pek çok yalan.
Bĭr arada – Toplu olarak.
Bĭr araga kelmek – Bir yerde toplanmak, buluşmak.
Bĭr araga ketĭrmek – Bir yerde toplamak.
Bĭr adımlık – Çok yakın.
Bĭrdiy – Benzer, eş. “Ekĭ bĭrdiy alaşa, / Dobrocanı dolaşa. / Bĭznĭñ köynĭñ kızları / Kayda barsa yaraşa.” – (Boztorgay).
Bĭr ekĭ – Bir veya iki adet; az sayıda; birkaç. “Kartka, caşka şınlamak, tuwul ayıp, / Bĭr ekĭ şın aytayım, hatĭrĭñ sayıp.” – (Boztorgay).
Bĭr ekĭlemek – Birkaç adet olarak koymak. “Bĭr ekĭlep köbdĭrĭp kaynat, bĭraz üyrülsün. / Kızganda eñ soñı, mına pĭştĭ baş aşıñ.” – (İsmail Otar – Çibörek).
Bĭr kĭmse – Hiç kimse.
Bĭr kulagından kĭrĭp, bĭr kulagından şıkmak – Söylenen söze önem vermemek.
Bĭr ömĭrde – Hayatı boyunca.
Bĭr özĭ – Yalnız, tek başına.
Bĭr sürü – Pek çok.
Bĭr şekĭy – Bĭr şiy.
Bĭr şĭp sözĭ bolmak – (Söyleyecek) bir çift sözü olmak
Bĭr şiy – a) Herhangi bir şey. b) (‘ -) Hiçbir şey.
Bĭr şuwal ıncırnı berbat etmek – Bir çuval inciri berbat etmek. (İyi bir durumun bozulmasına sebep olmak).
Bĭr terĭ bĭr süyek – Çok zayıf.
Bĭr toktawsız – Kesintisiz, aralıksız, ara vermeden.
Bĭr-ttaa / bırtta – Bĭr taa.
Bĭr türlü – a) (tekrarlı kullanıldığında) Hep uyumsuz. Aytsañ bĭr türlü, aytmasañ bĭr türlü.b) Hiçbir şekilde. “Kayda kettĭ, kayda kaldı, bĭr türlü tuyalmadı, üyrenalmadı.” – (Mehmet Niyazi – Sawlıkman Kal).
Bĭr wakıt – a) Bir zamanlar, geçmiş zamanda. b) Hiçbir vakit.
Bĭr yastıkta kartaymak – Karı koca birlikte uzun bir ömür sürmek.
Özĭn bĭr şiy zan etmek – Kurumlanmak.
