is.
1. Baba.
“Hannıñ aktacısı Ali beg / …(Çorabatır’nıñ) Atası Narık kartnı / Başka , közge tarttı diy, / Anası Menlĭ Sulu kurtkaga / Yaman sözler ayttı diy.” – (Radlov’dan Başkurdistanlı Abdülkadir İnan – Çorabatır, Büyük Hocalar varyantı).
“Bo dünyada atasız ayman kündĭr. / Hayırlı tüşnĭ köstergen Kadĭr tündĭr.” – (Boztorgay).
2. Dedeler, büyük babalar zincirinden her biri.
“Tarih bĭzge atalarımızdan ölmez şanlar taşıgan.” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
“Bĭzĭm bugünkı halkımızda milletĭmĭzĭñ mertlĭgĭ, atalarımızıñ akıllılıgı bardır.” – (Müstecib H. Fazıl / Ülküsal – Bayram Şenlĭgĭ).
“Bonday etken türküler ölgen atalarımızman bĭzlernĭ ve bĭzlermen, tuwacak ballarımıznı bĭrbĭrĭmĭzge baylagan bĭrer bawdırlar.” – (Necip H. Fazıl – Kırım).
3. s. ve is. (Bazı hayvan türlerinde erkek cinsten olanını belirtir). Erkek, baba. Ata pepiy – Erkek hindi.
“Onekĭ de ördek arasında tanırsıñ mĭ atasın? / Özĭñ cĭgĭt şakırasın, özĭñ yuklap catasın.” – (Boztorgay).
“Kız babası balaban hazırlık körgen. / Cıllangan ata soyılgan kudalar üşün.” – (Mehmet H. Vani Yurtsever – Toy, şiir).
Ata akşa – Güvey tarafından kızın ailesine, ana baba hakkı olarak verilen para hediyesi. “Sora ha, ata akşaga keliyĭk. mĭna bo yerde tırmanalacakmız bĭraz. Men yĭrmĭ biñ franknı bek köp köremen, on biñnĭ karardır, diymen.” – (Necip H. Fazıl – Cawşılık).
Ata curtı – a) Baba evi. b) Vatan. “Ata curtın alacakka bĭr saylansak !” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
Atalar – Dedeler, büyük babalar, cetler.
Atalar sözü – Atasözü.
Atañ üyĭnde keşĭrgen künĭñ atkan tañday. – Deyim. Baba evinde geçirdiğin günün söken şafak gibidir.
Gamı cok, kaswetĭ cok, atasın kozgay. – Deyim. Gamı yok, kasveti yok, babasını çekiştirir.
“Kayt!” demege koca yok, “oyt!” demege ata yok. – Deyim. “Dön” ! dıyecek koca yok, “Hey ! diyecek baba yok. (Başına buyruk yaşayan kadın).
Ul atañkı, kız anañkı. – Deyim. Oğlan babanın, kız ananın.
Atadan (Babadan) körgen ok coñar, anadan körgen ton pĭşer. – Atas. Atadan gören ok yontar, anadan gören giysi biçer.
Atañ altmışka kelgende, alda sılda, göñlĭn al. – Atas. Baban altmışa gelince, ne yap, ne et, gönlünü al.
Atası bĭrnĭñ malı bĭr, anası bĭrnĭñ canı bĭr – Atası bir olanların malı bir, anası bir olanların canı bir.
Atasın tanımagan, balasın buwar. – Atas. Babasını tanımayan, öz çocuğunu boğar.
Balabanga saygı, kĭşkenege süygü ata ögütü. – Atas. Büyüğe saygı, küçüğe sevgi, ata öğütüdür.
Şĭngenege fırsat (mansıp) tiyse, başta atasın asar. – Atas. Çingeneye fırsat çıksa (mansıp, yetki geçse), önce babasını asar.
Töñĭlgen töre atasından cat kalır. – Atas. Yılmış asilzade atasından uzak kalır.
Yaman (caman) bala atasın başın töben tüşürür. – Atas. Kötü evlât babasının başını öne eğdirir.
Türk Lehç. : Kırım., Nog., Kazan., Karaçay Malkar. – ata; Mac. – atya;
Rom: s. 1. Tată, părinte. 2. Strămoş. 3. (Despre animale) Mascul.
