is. ve s.
Arka.
1. is. Arka, geri, peş, arka taraf, arka yüzü, sırt; arkada kalan yer veya yol; arkaya doğru olan yön; ald karşıtı.
“Mĭndĭm atnıñ arkasına / Tüştüm colıñ cargasına.” – (Boztorgay).
“Teran soñra kızkardaşına paltosın çıkarması içün seslendĭ. Arkasına cabındı.” – (Necip H. Fazıl – Ezan Sesĭ).
“Kapı aşasıñ, kapı aşasıñ, / Kapı artına kaşasıñ. / Özĭñ maga kudaşasın, / Özĭñ menden kaşasın.” – (Boztorgay)
“Artka karap möñ boldık, kuyaş ta batkan, / Aldımızda körĭnmiy cılt etken yıldız.” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
“Caş tuwulmız ke kızlarıñ artından cüriyĭk, salıncakka ketiyĭk.”– (Müstecib Ülküsal – Bayram Şenlĭgĭ).
2. is. Belli bir anın devamı, sonrası; sıra halindeki şeylerin devamı.
“Artı kesĭlmegen bĭr cütkürük onı zorladı.” – (Necip H. Fazıl – Ezan Sesĭ).
“Köbetenĭñ artından koşap kele.” – (Mehmet Vani Yurtsever – Toy, şiir).
“Marüfe: (Artlarından çıkıp,) Sawlıkman barıñız. Aná şay dersĭñ, ekem.” – (M. Vani Yurtsever – Toy, piyes).
3. is. Bir şeyin öbür yüzü; arka yüz, art cephe.
4. s. Arkada olan, geride olan; öbür yüzünde olan.
“Kız balanıñ art etegĭ özĭne duşman.” – Deyim.
Aldı artı – Önü arkası; topu, tümü, hepsi. “Aldı artı şu on hektar cerĭñ bar.” – (Necip H. Fazıl – Cawşılık).
Ardı sıra – Peşinden, arkasından. “Hep keleler kadınlar, tola awıl. / … Ardı sıra sofralar kurulalar. / Konakbaylar aş taşıp yorılalar.” – (Mehmet Van Yurtsever – Toy, şiir).
Artı alınmak – (İş hakkında) Bitirilmek, tamamlanmak. “Yaa, tatar bolsın da müsafĭrlĭk bolmasın ! Şĭmdĭlĭk taa ĭşnĭñ bek artı alınmadı da onıştan aytaman.” – (Necip H. Fazıl – Cawşılık).
Artı kelmemek (kesilmek) – Devamı olmamak, devam etmemek.
Artın berĭp oturmak – (Kişi) Sırtını dönüp oturmak.
Artın kuwmak – Ardından gitmek, koşmak; izlemek. “Yakşı bĭr ciyrenge mĭngen bĭr bala, / Şabıp kete eñ aldında, yol ala. / Kalganları artın kuwıp keteler.” – (Mehmet H. Vani Yurtsever – Toy, şiir).
Artına kadar aşık – (Kapı, pencere) Sonuna kadar açık.
Artka artka – Geri geri. “Artka artka tartılıp / Bĭr epkĭnmen oktala” – (Şevki Bektöre – Kırım Cagaları).
Artından aytmak – Arkadan söylemek, çekiştirmek.
Artlı artından – Ard arda; birbirinin ardından. “Bĭrĭn calma, bĭrĭn cut, bĭrĭn kolda azĭr tut, / Tĭrkelsĭn artl’artından, hiç toktamay aşa, cut.” – (İsmail Otar – Çibörek).
Atın artı – Atın sırtına iki kişi binince arkadakinin yeri. “Ketseñ kıymas ala ket, / At artına sala ket. / Başĭña sıklet kelse, / Kurban etĭp şala ket.” – (Boztorgay).
5. is. Sırt, arka.
Arka bermek – (İki kişi) Sırt sırta vermek; dayanışmak.
Arka şıgarmak – Arka çıkmak, korumak, kayırmak.
Arka tiremek (süyemek) – Arka dayamak; güvenmek.
6. is. mec. Geçmiş.
“Cihannı tĭtretken, dünyanı aydap cürgen bĭr atañ, bĭr geçmĭşĭñ bar. Unutma sen, tatar ulı, senĭñ arkan bar.” – (Necip H. Fazıl – Kırım).
7. is. mec. Son, sonuç.
“Bĭz köremĭz kündüz tüşte, ne bolacak arkamız ? / Kayda baksak bĭz tatarman, kan aglaymız bĭz yalnız.” – (Mehmet Niyazi – Sagış).
8. mec. Koruyucu, kayırıcı.
“Carık cangan caltırap sarı agaçtan carkası, / Yeşĭl Ada Kırım’dıñ Seydahmet Cafer arkası.” – (Abdülhakim Cawuldar – Yeşĭl Ada Burunda / Emel M.).
“Anası Sultaniye men kartisĭ Şerife üyde bolgan bolsalar oga arka şıgar (…) edĭler.” – (Mehmet Vani Yurtsever – Ödelek, hikâye).
9. mec. Emek, gayret, fedakârlık, saye, yardım.
“Bĭr atnıñ arkasıman biñ at suw ĭşer.” – Atas.;
Başka yerlerde halk aşlık şege, ama bo padışanıñ kĭşĭlerĭ aşap ĭşĭp cüreler. Yusuf’nıñ akıllılıgı arkasında olarnıñ karınları tok.” – (Nedret ve Enver Mahmut – Bozcĭgĭt).
Rom: s. şi adj. 1. s. Spate, partea din spate. 2. s. Revers, dos. 3. s. Momentul următor unei acţiuni. 4. (adjectival) Din spate, din dos, din urmă.
